Làm game không chỉ dừng ở lập trình và thiết kế. Nhiều studio nhỏ mải mê hoàn thiện sản phẩm mà quên mất một việc quan trọng không kém: bảo vệ tên nhân vật, logo và những tài sản sáng tạo khác ngay từ đầu. Kết hợp dịch vụ đăng ký thành lập công ty với việc đăng ký bảo hộ IP là bước chuẩn bị nên làm song song, thay vì để dồn lại xử lý sau khi game đã ra mắt.
Tài sản trí tuệ nào trong game có thể và cần được bảo hộ?
Không ít lập trình viên bắt tay vào làm game mà chưa từng nghĩ đến chuyện sở hữu trí tuệ. Thực tế, một sản phẩm game chứa khá nhiều loại tài sản có giá trị và đều được pháp luật Việt Nam công nhận bảo hộ theo những cách khác nhau.
Tên game và tên nhân vật đặc trưng — kiểu như DragonFate hay Vương Triều — cùng với logo studio, mascot hay slogan của game, đều có thể đăng ký làm nhãn hiệu. Một khi đã đăng ký, bạn có quyền ngăn bên thứ ba dùng tên tương tự gây nhầm lẫn, chẳng hạn một studio khác ra game trùng tên hoặc ai đó bán merchandise giả mạo mang nhãn của bạn. Nhãn hiệu được đăng ký tại Cục Sở hữu trí tuệ và có hiệu lực bảo hộ 10 năm, gia hạn được nhiều lần, nên phần lớn studio thường làm thủ tục này song song với lúc thành lập công ty.
Khác với nhãn hiệu, bản quyền tác giả cho nhạc nền, hiệu ứng âm thanh, hình ảnh nhân vật 2D hay 3D, thiết kế giao diện, mã nguồn game và cả kịch bản, lore của cốt truyện lại phát sinh tự động ngay khi tác phẩm ra đời, không cần đăng ký mới có hiệu lực. Tuy nhiên, việc đăng ký thêm tại Cục Bản quyền tác giả vẫn đáng làm vì tạo ra bằng chứng pháp lý vững chắc hơn hẳn nếu sau này phát sinh tranh chấp.
Một việc khác cũng cần làm sớm là đăng ký tên miền phù hợp cho tên game ngay từ khi mới có ý tưởng, không cần chờ đến lúc ra mắt — để tránh cảnh mất tên miền vào tay dân đầu cơ domain rồi phải tốn tiền chuộc lại sau này. Đồng thời nên giữ luôn các tài khoản mạng xã hội mang tên game để đảm bảo hình ảnh thương hiệu nhất quán trên mọi nền tảng.
Rủi ro thực tế khi không bảo hộ IP trước khi ra mắt game
Không ít studio đã gặp rắc rối thật sự chỉ vì bỏ qua bước bảo hộ IP. Những tình huống dưới đây không hề hiếm trong ngành game hiện nay.
Nếu tên game chưa được đăng ký nhãn hiệu, một studio khác hoàn toàn có thể ra mắt sản phẩm cùng tên hoặc tên gần giống, khiến người chơi nhầm lẫn. Tệ hơn, nếu họ nhanh tay đăng ký nhãn hiệu trước — dù bạn mới chính là người nghĩ ra cái tên đó — bạn có thể buộc phải đổi tên game hoặc đối mặt với khiếu nại vi phạm nhãn hiệu ngược lại từ chính họ.
Sau khi một tựa game trở nên phổ biến, chuyện xuất hiện fan art, hàng nhái mang tên nhân vật, thậm chí cả game nhái gần như bê nguyên ý tưởng cũng không phải chuyện lạ. Có nhãn hiệu đã đăng ký giúp yêu cầu các nền tảng như app store hay chợ ứng dụng gỡ bỏ nội dung vi phạm nhanh hơn nhiều, và có căn cứ vững chắc để khởi kiện nếu cần thiết — tương tự như việc lắp đặt camera quan sát ban đêm không cần hồng ngoại để chủ động giám sát và bảo vệ tài sản trước khi sự cố xảy ra, thay vì chỉ xử lý hậu quả sau đó.
Một rủi ro khác thường bị bỏ qua hoàn toàn là tranh chấp IP nội bộ giữa chính các thành viên sáng lập. Khi đội ngũ tách nhau, câu hỏi ai thực sự sở hữu IP có thể biến thành một cuộc tranh chấp nghiêm trọng và tốn kém. Điều lệ công ty cùng hợp đồng lao động cần quy định rõ ràng ngay từ đầu rằng mọi tài sản sáng tạo do nhân sự tạo ra trong thời gian làm việc đều thuộc về công ty. Đây cũng là lý do nên xem thêm thông tin về cách soạn điều lệ công ty và quy định quyền sở hữu IP ngay từ khi thành lập, thay vì để đến lúc có tranh chấp mới bàn tới.
Quy trình đăng ký bảo hộ nhãn hiệu cho game và studio tại Việt Nam
Đăng ký nhãn hiệu không hề phức tạp như nhiều người tưởng, miễn là nắm được quy trình cơ bản. Phần lớn studio chọn làm việc này song song với thủ tục thành lập công ty để tiết kiệm thời gian đi lại.
Bước đầu tiên bao giờ cũng là tra cứu xem tên bạn định đăng ký đã có ai đăng ký trước chưa, hoặc có nhãn hiệu nào tương tự dễ gây nhầm lẫn hay không. Việc tra cứu có thể tự làm qua cơ sở dữ liệu của Cục Sở hữu trí tuệ tại ipvietnam.gov.vn, hoặc nhờ đơn vị tư vấn chuyên về IP tra giúp để có kết quả chuẩn xác hơn về mức độ tương đồng. Nếu phát hiện nhãn hiệu tương tự của bên khác trong cùng nhóm sản phẩm, cần điều chỉnh tên hoặc chọn phương án khác trước khi nộp đơn chính thức.
Nhãn hiệu được phân loại theo hệ thống Nice quốc tế gồm 45 nhóm hàng hóa và dịch vụ. Với sản phẩm game, thường cần đăng ký nhóm 9 cho phần mềm trò chơi điện tử, nhóm 41 cho dịch vụ giải trí và tổ chức thi đấu, và nếu có sản phẩm vật lý đi kèm thì thêm nhóm 28 cho đồ chơi hay board game. Sau khi tra cứu xong, bước tiếp theo là nộp đơn và nộp lệ phí, rồi chờ cơ quan xử lý — thời gian này thường kéo dài từ 12 đến 18 tháng, khá lâu nên càng nên đăng ký sớm càng tốt. Dùng dịch vụ đăng ký bảo hộ nhãn hiệu chuyên nghiệp giúp rút ngắn đáng kể thời gian chuẩn bị hồ sơ và giảm khả năng bị từ chối do sai sót thủ tục.
Hồ sơ đăng ký nhãn hiệu và các tài liệu IP quan trọng khác nên được lưu trữ cẩn thận cả bản giấy lẫn bản số hóa để phòng trường hợp thất lạc — tương tự cách nhiều doanh nghiệp tham khảo lưu trữ đám mây là gì để hiểu thêm về việc sao lưu tài liệu số song song với bản gốc vật lý.
Kết luận: đăng ký IP trước khi ra mắt game là khoản đầu tư sinh lời về lâu dài
Nhiều studio game nhỏ thường ưu tiên dồn hết nguồn lực cho việc phát triển sản phẩm và gác chuyện IP lại tính sau. Nhưng chi phí đăng ký bảo hộ ngay từ đầu thực tế thấp hơn rất nhiều so với chi phí phải bỏ ra để giải quyết một vụ tranh chấp IP sau khi game đã có lượng người chơi đông đảo. Khi đã dùng dịch vụ đăng ký thành lập công ty bài bản ngay từ đầu, đơn vị pháp lý đi kèm thường tư vấn luôn cả phần bảo hộ IP — đây chính là thời điểm thuận lợi nhất để xử lý gọn cả hai việc cùng một lúc, thay vì phải quay lại giải quyết riêng lẻ khi mọi thứ đã phức tạp hơn.